Eren Cendey: Başka Bir Dilde Yazarın Sesini Duymak

Eren Hanım, sizi çevirmen olmaya yönlendiren rüzgâr ne zaman esmeye başladı? Şimdiye kadar kaç eser çevirdiniz?

Aslında lisede ve üniversitede okurken de bazı yayınevlerine küçük işler yapmaya başlamıştım. 1982 yılında kurulan Güneş Gazetesi’nde mütercim muhabir kadrosundan işe girdim. İki buçuk sene İngilizceden haber çevirdim ama sonuçta mesleğim de tescillendi. Gazeteden ayrıldıktan sonra parça başı çeviri yapıyordum. Gazete ve dergilere gidip yalvarıyordum, bana çeviri verin diye. Cumhuriyet’in Bilim Teknik eki, pazar eki, Rapsodi Dergisi, Sabah Gazetesi’nde bir sayfa bir şey yırtıp bana veriyorlardı. Eve gidip onu çeviriyor, daktilo ediyor, otobüse biniyor ve tekrar geri götürüyordum. Üstelik bunları da kazanç kaygısı olmadan yapıyordum. O sırada Nihal Yeğinobalı beni yeni kurulan Engin Yayıncılığa çağırdı. İngilizceden çocuk klasiklerini çeviriyordum. Sonra beş yayınevine mektup yazdım, “İtalyancadan çeviri yapmak istiyorum, lütfen beni deneyin,” diye. Sadece Can Yayınları’ndan Erdal Öz yanıt verdi. Beni çağırdı. Bir sehpa dolusu Calvino’yu önüme serdi. Komik öyküler olacağını düşündüğüm için Kozmokomik Öyküler’i seçtim. Meğer epey tepeden başlamışım, hiç farkında değildim. O günden sonra bir daha hiç durmadan çeviri yaptım. Şimdiye dek 155 kitabım yayınlandı. 

Çevirmeyi çok istediğiniz ama kabul etmeden önce sizi uzun uzun düşündüren, "Bu kitap ömrümden epeyce bir şey alacak" dediğiniz bir eser oldu mu? Öyle bir teklif karşısında kararınızı neye göre verirsiniz?

Bu düşünceyi elbette önce Umberto Eco’nun Prag Mezarlığı ve ardından Neredeyse Aynı Şeyi Söylemek kitaplarıyla yaşadım. Yine de artık bunları yapmanın görevim olduğunu, sorumluluğum olduğunu düşündüm, çevirilerim arasında yer almaları gerektiğini düşünerek giriştim. 

Farklı yazarların kitaplarını çeviriyorsunuz ve her yazarın üslûbu şahsına münhasır. Çevirdiğiniz esere kendi sesinizi katmadan yazarın üslûbunu muhafaza etmeyi nasıl başarıyorsunuz? 

Bunu bilerek yapmıyorum ama yazarın dili kendiliğinden çeviriye yansıyor, tarzından eksilen bir şey olmuyor. 

Çeviri sürecinizin size özgü rutinleri var mı? Örneğin çalışırken müzik dinler misiniz? Bir kitabı çevirirken başka romanlar okur musunuz, yoksa yazarın sesi başka bir kurguyla karışmasın diye o süreçte kendinizi bilerek başka metinlerden uzak mı tutarsınız?

Çevirinin rutinleri yok. Müzik özel hayatımda da hiç dinlemem. Gün içinde elbette başka kitaplar okurum, o benim hayatımın bir parçası ve işime asla yansımaz. 

Umberto Eco'nun çeviri üzerine yazdığı "Neredeyse Aynı Şeyi Söylemek" kitabını da Türkçeye kazandırdınız — bir göstergebilimcinin çeviri kuramına dair görüşlerini, bizzat bir çevirmen olarak Türkçeye taşımak nasıl bir deneyimdi? Eco'nun çeviriye dair söyledikleri kendi yöntem ve tercihlerinizi değiştirdi mi?

Eco’nun bu semiyoloji kitabını çevirirken daha önce çevrilmiş tüm kitaplarından yararlandım çünkü onlardan alıntılar vardı. Elbette semiyoloji kitapları da çok yardımcı oldu. Kitabın editörlüğünü de bu konunun uzmanı olan Betül Parlak yapınca ortaya temiz bir iş çıktığından emin oldum. Hayır, benim çalışma tarzımda bir değişiklik olmadı.

İtalo Calvino'nun "Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu" romanı, ikinci tekil şahıs anlatımı ve birbirine bağlanan, kesintiye uğrayan öykü yapısıyla çevirmen için de büyük bir teknik meydan okuma olsa gerek. Bu kitabı Türkçeye aktarırken en çok zorlandığınız ya da tam tersine en çok keyif aldığınız nokta neresiydi?

Calvino’nun Kozmokomik Öyküler’in benim ilk edebiyat çevirim olduğunu belirtmiştim, yayıncılık dünyasına o kitapla adım attım. Zaten çok farklı bir tavırla başladığımı o zaman anlamıştım. Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu’da olan kesintili anlatım, çevirmeni değil, okuru zorlayan bir konu. Ben sadece Lei ve Lui deyişlerini Kadın Okur ve Erkek Okur diyerek söze ‘okur’ kelimesini katmak zorunda kaldım. En sonunda da kitap adlarının alt alta geldiklerinde başka bir kitap adı oluşturmasına özen gösterdim. 

Isabel Allende'nin Eva Luna Anlatıyor öykü kitabını 1991 yılında, İtalyanca çevirisinden dilimize tercüme ettiniz. Çeviri kitabın çevirisi ne gibi zorluklar barındırıyordu? 

O zamanlar Ruhlar Evi’ni İngilizce çevirisinden okuyup çok sevmiştim. İspanyolca çevirmen olmadığı için Erdal Öz’e onu İtalyancadan çevirmeyi önerdim. Aşktan ve Gölgeden ve Eva Luna Anlatıyor adlı iki Allende kitabını çevirdim. 

Stefania Auci'nin 19. yy'da Sicilyalı Florio ailesinin kurduğu imparatorluğun gerçek öyküsünü kaleme aldığı tarihi roman serisi Sicilya Aslanları ve Aslanların Kışı sizin için nasıl bir deneyimdi? Görülebilir gerçek mekânların olması yazar, çevirmen, hikâye üçgeninde ne gibi avantajlar sağladı?

Sicilya Aslanları gerçek bir hikâye olduğu için hata yapma şansım yoktu. İçinde geçen Sicilya dilindeki konuşmaları çevirmekte çeşitli yardımlar aldım. İnternette aile hakkında araştırma yapma imkânım yoktu. Sonradan da bütün o mekânları gözlerimle görmek için bir gezi yaptım. Yazarla hem İstanbul hem Sicilya’da birlikte birkaç gün geçirdik. 

Çeviri yapmadan önce, hayatta ise, yazarıyla bir ön görüşme yapıyor musunuz? Ya da çeviri esnasında fikrine ihtiyacınız doğuyor mu? İletişime geçme imkânı oluyor mu?

Öncesinde hayır görüşme yapmıyorum. Sadece Susanna Tamaro’ya birkaç kez soru sormuşluğum vardır. Şimdilerde sosyal medya aracılığıyla tanışıklıklar kurulabiliyor. 

Elena Ferrante'nin kimliği hâlâ bilinmiyor. "Benim Olağanüstü Akıllı Arkadaşım"ı çevirirken yazarına hiç ulaşamamak, bir soru sorma imkânınızın olmaması nasıl bir fark yaratıyor? Ferrante'nin Napoli lehçesiyle iç içe geçen sesini Türkçede kurmak için nasıl bir yol izlediniz?

Ferrante gibi iletişim kuramadığım yazar sayısı çok fazla. Ferrante’nin dört ciltlik romanları, Sicilya Aslanları’nın tersine hiç Napoliten kelime barındırmıyordu. Yazar sadece o lehçeyle konuştuğunu belirtiyordu ama özel bir dil yoktu. Hikâyeyi çok sevdim, başından kalkmadan sekiz ayda dört kitabı çevirdim. Üzerinden on yıl geçti. 

Çevirirken duygusal olarak sizi en çok etkileyen kitap hangisi? Neden?

Çevirirken beni en çok etkileyen, ağlatan Susanna Tamaro’nun gerçek yaşam öyküsü olan Her Melek Korkunçtur oldu. Bu kitabın adı, Rilke’nin bir şiirinden alıntıdır. Ne kadar zorlu bir hayattan geldiğini, nelere katlanmak zorunda kaldığını öğrenmek beni çok üzdü. Ağlaya ağlaya çevirdim. Özellikle bir bölümü beni tamamen altüst etti. Kitapta çok zor, huysuz bir çocuk olduğundan bahsediyor. Öğretmeni Susanna’nın sonunun tımarhanede biteceğini söylüyor. Baba ilgisi görmemiş, annesi ise zorba bir kadın. Bu kitabı yazdıktan yıllar sonra bir diş hekiminin muayenehanesinde beklerken kendi kendine bir test çözüyor ve teşhis koyuyor. Zaten yıllarca psikiyatristlere gitmiş ama tanı konamamış. Kalkıp tekrar psikiyatra gidiyor ve Asperger Sendromu teşhisi konuyor. Aslında erkeklerde görülen bir sendrom. Ama Susanna’nın fiziksel görünümü, ayaklarının kırk iki numara olması, anlaşılıyor ki Asperger Sendromu yüzünden. Çok üretken, duygusal ve iyi niyetli bir insan.

"Ben yazsaydım," dediğiniz kitaplar var mı? Hangileri?

Kitap yazma dürtüsü bende yok. Çevirdiğim kitapların pek çoğunu çok sevdim ama öyle özel bir duygu hissetmedim. 

"Yüreğinin Götürdüğü Yere Git" Türkiye'de gerçek bir okur fenomenine dönüştü, adı neredeyse gündelik dile yerleşti. Çevirdiğiniz bir kitabın bu denli geniş bir kitleye ulaştığını görmek nasıl bir duyguydu?

İşimin en tatmin verici kitabıydı. Yolun başındaydım ve pes etmek üzereydim ki 1995 yılında bu eserin ne çok insanın hayatını etkilediğini görmek beni işime daha sıkı sıkı bağladı. Çeviriyi yaparken “Bu kitap ikinci baskıyı yapar herhalde.” diye düşündüm ve bir hafta sonra ikinci baskı haberi geldi. Büyük bir mucize oldu ve değerinden hiçbir şey kaybetmedi. 

2024 yılında, 150'den fazla eseri dilimize çevirmeniz selbebiyle İtalya Yıldızı Liyakat Nişanı'nın sahibi oldunuz. Şövalyelik ünvanı size ne hissettirdi? 

İtalyan Cumhurbaşkanı Mattarella’nın imzasıyla İtalyan edebiyatını tanıtmak amacıyla yaptığım çeviri işlerinin karşılığında İtalyan Yıldızı Şövalye rütbesiyle onurlandırıldım. Bu benim için büyük bir sorumluluk, büyük bir onur, büyük değerdir. Bunca yıllık çalışmamın en büyük ödülüdür. İtalya’nın beni görmesi, Türkiye’de okurların beni görmesi, gelmiş geçmiş en iyi cumhurbaşkanlarından biri olan Mattarella’nın imzası ile evimde bir İtalyan beratının olması benzersiz bir duygu benim için.