Evin Sesi, Ormanın Gözü

Seyir Uyarısı: Bu yazı, ele alınan eserin olay örgüsüne ve önemli gelişmelerine ilişkin ayrıntılar içermektedir.

Bir çocuğun tanıdığı ilk tekinsiz mekân, kendi evinin kapalı kapısıdır. Karanlık bir odadan çok, o odanın içinde ne olduğunu bilmemek korkutur. Chris Priestley'nin Montague Amca'nın Dehşet Hikâyeleri, bu eski duyguyu edebiyata taşıyan, kapıyı ardına kadar açmak yerine aralık bırakmayı seçen bir kitap.

1958 doğumlu İngiliz yazar Priestley, yazarlığa geçmeden önce çizerlik yapmış. Edgar Allan Poe'dan bu yana süregelen anlatı geleneğini ve fantastik öyküyü modern okura aktarmadaki yetkinliğiyle tanınıyor. Yazarın geçmişi kitabın her yerinde hissediliyor, çünkü Priestley metni ve resmi birbirini besleyen, karanlık atmosferi birlikte kuran bütüncül bir yapı olarak tasarlıyor. Metin gölgeyle düşünüyor, cümleler resim gibi kuruluyor. David Roberts'ın kurşun kalem dokusundaki illüstrasyonları, sözcüklerin bıraktığı boşluğu doldurmuyor, tam tersine o boşluğu derinleştiriyor. Kapaktaki çıplak ağaçlar, dallara konmuş kuşlar ve karanlık paltosuyla küçücük duran çocuk, kitabın bütün mekân anlayışını tek bakışta özetliyor. 

Kitabın çerçeve anlatısı daha ilk sayfadan tekinsiz bir hava kuruyor. Genç Edgar, ormanın kıyısındaki büyük ve ıssız evde yaşayan Montague Amca'yı ziyarete gider. Ormandan geçerken köy çocuklarının ağaç gövdelerinin ardına gizlenip onu izlediğinden emindir. Henüz kapıya varmamıştır ama mekân ona bakmaya başlamıştır. Bu ayrıntı küçük görünür, oysa kitabın bütün korku düzenini kurar. Priestley'de tehdit bir canavar olarak gelmez, bir bakış olarak gelir. Ağaçlar, duvarlar, eşyalar sanki bir şey biliyordur ve söylemek için bekliyordur.

Evin bir de Franz'ı var. Montague Amca'nın uşağı olan bu adamı Edgar hiçbir zaman gerçekten görmez. Evde biri olduğu bilinir, ama yüzü yoktur. Tekinsizliğin en sade biçimi belki de budur, orada olduğunu bildiğiniz ama karşınıza hiç çıkmayan bir varlık. Ev yalnızca dışarıdan bakan bir yer değildir, içeriden de görünmeyen bir gözü barındırır.

Priestley'nin asıl ustalığı, Orta Çağ'dan Viktorya dönemine uzanan ibret öyküsü geleneğini mekâna emanet etmesindedir. Hikâyelerdeki çocuklar açgözlülüğe, kibre, meraka ya da büyüklerin uyarısını dinlememeye yenik düşer. Ama ceza bir vaaz olarak gelmez, bir yer olarak gelir. Ahlak duvarın içinde bekler, günah ise geri dönülemeyecek bir eşiğe dönüşür. Eski ibret öykülerinde ders anlatıcının ağzından verilirdi. Burada ders mekânın kendisinden çıkıyor, okur onu öğrenmiyor, orada bulunarak yaşıyor.

Kitaptaki dokuz öykü, tekinsizliği farklı mekânlarda yoklar. Önce doğa masumiyetini yitirir. “Tırmanma”da ağaç, levhadaki uyarıyı ısrarla görmezden gelen çocuğu cezalandıran bir güce, “Kış Budaması”nda bahçe ise yaşlı kadına kötü şakalar yapan çocuğun intikamına dönüşür. Sonra mekân daralır. “Kapı-sız”da iki sahte medyumun ruh çağırma seansı, oda klostrofobikleştikçe gerçeğe dönüşür. “Altın Yaldızlı Çerçeve”de üç dilek vaat eden yaldızlı çerçeve, zaten her şeye sahip bir kız çocuğunu doyumsuzluğunun ürkütücü sonuna sürükler. Kutsal mekân bile güvence vermez. “Bank Başlığındaki İblis”te gezgin kalaycıdan hırsızlık yapan çocuğun günahı, ahşap sıraya oyulmuş iblisi harekete geçirir ve sığınılan yer, bakan yere dönüşür. “Adaklar” ile “Cinler” mekânın da ötesine, kadim güçlere uzanır. Biri karanlık ritüellerin ve büyünün çektiği Robert'ın, öteki zorbalıkla ezilen ve öfkesiyle kontrol edemeyeceği bir gücü serbest bırakan çocuğun öyküsüdür. “Bir Hayalet Hikâyesi”nde Matthew'nun özgürlük sevdasıyla çıktığı yol tekinsiz bir sapakla kabusa dönerken, kitabı kapatan “Patika” bütün bu yolları çerçeve anlatıya bağlar. Zifiri karanlıkta orman yolundan eve dönen Edgar, patikanın sırrını ve amcasının geçmişindeki karanlık gerçeği kavrar. Kitap, ilk adımın atıldığı ormana geri döner. Ev de orman da aynı korkunun iki yüzüdür.

Priestley'de ev, orman, kilise, oda, hepsi bildik yerler. Korku, bildik olanın bir an fazla sessiz kalmasında saklı. Kapı normal bir kapıdır, ama ardında ne olduğunu artık tam bilemezsiniz. Gotik edebiyatın harap şatosu ya da ıssız malikânesi burada kendini sıradanlığın içine gizliyor. Viktorya dönemi hayalet hikâyesinin kış akşamı, ateş ve fısıltı düzeni de aynı şekilde, güvenli bir ev içi ritüeli olarak kuruluyor. Ama ritüelin güvenliği, tam da korkuyu mümkün kılan şey.

Montague Amca'nın Dehşet Hikâyeleri’nin en cesur yanı, masalın geleneksel güvencesini geri çekmesi. Çocuk karakterler bedel öder ve kapı kapanır. Bu, çağdaş çocuk edebiyatının çoğu zaman esirgediği bir dürüstlük. Priestley korkuyu yumuşatmak yerine ona bir çerçeve, bir ocak başı, bir anlatıcı veriyor.

Çocuk edebiyatının en eski işlerinden biri, korkuyu güvenli bir koltukta tanıştırmaktır. Montague Amca'nın koltuğu tam olarak bunu yapıyor. Anlatan biri var, ateş yanıyor, dışarıda ise ağaçlar dinliyor. Kitabı kapattığınızda evinizin sessizliği eskisi gibi gelmeyebilir. Bir edebiyat eserinden de bunu istemek fazla değildir.