Hortlakları Durdurun!

Seyir Uyarısı: Bu yazı, ele alınan eserin olay örgüsüne ve önemli gelişmelerine ilişkin ayrıntılar içermektedir.

Bir çocuğun yazdığı korku öyküsü, onu okuyan başka bir çocuğun uykusunu kaçırabilir. Aslı Tohumcu’nun Hortlakları Durdurun! romanı tam da böyle bir olaydan hareket ediyor: Barın’ın okul gazetesinde yayımlanan öyküleri bir şikâyetin ardından durduruluyor. Burada sorulması gereken, uykusu kaçan çocuğun korkusunun gerçek olup olmadığı değil. Korku elbette gerçek. Asıl soru, yetişkinlerin bu korkuyla ne yaptığı: Çocuğun korkusuna eşlik etmek yerine öyküye ses vermemek neden ilk çözüm oluyor?

Romanın sansürü ele alışındaki en güçlü yan, meseleyi uzak bir yasaklama makamından çıkarıp okulun gündelik ilişkilerine yerleştirmesi. Okul müdürünün yasaklayan değil destekleyen ve kurmacaya katkı sunan bir yerde durması da önemli bir farklılık bana kalırsa. “Mezar Bekçisi” mahlaslı Barın’ın öykülerinden nüfuzlu biri rahatsızlık duyunca bir okurun rahatsızlığı, bütün okurlar adına verilmiş bir karara dönüşüyor. Çocuk ve gençlik edebiyatında sansür çoğu zaman bu ölçekte başlar: Kitabın ya da öykünün ne söylediğini tartışmadan, yazarın okurlarına sunduğu hediyeleri görmeden, derinleşmeden yasaklamak sansürcü bir zihniyetin ürünüdür.

Oysa korku edebiyatının yaptığı şey, okuru korkudan bütünüyle korumak değildir. Karanlıkta beliren şekle bakabilmesi için ona bir mesafe, bir dil, bazen de gülme imkânı verir. Bir öyküden sonra ürkmek, o öykünün okuruna zarar verdiği anlamına gelmez. Aynı şekilde her çocuğun her korku anlatısını aynı yaşta, aynı koşullarda okumak isteyeceğini varsayamayız. Çocuk okuru ciddiye almak, hem korkusunu hem de merakını ciddiye almaktır. Yetişkinin görevi bu ikisinden birini onun adına silmek değil, gerektiğinde yanında durup konuşmayı sürdürebilmektir.

Başlıktaki Hortlakları Durdurun! çağrısı iki türlü işitilebilir: Barın’ın öykülerindeki hortlaklara mı sesleniyor, yoksa yetişkinlerin zihninde dolaşan korkulara mı? “Hortlak” sözcüğü çocuk için bir oyun, ürperti ve anlatı olasılığı taşıyabilir. Yetişkin ise aynı sözcükte kontrol edemeyeceği bir etkiyi, çocuğa açıklamak zorunda kalacağı bir soruyu görebilir. Bazen hortlaktan çok, onun açacağı konuşma korkutur. Romanın başlığı bu iki korkuyu yan yana getirdiği ölçüde canlı: Kimin kimi koruduğu, kimin neden susturulduğu sorusunu açık tutuyor.

Tohumcu’nun bu romanda korku edebiyatıyla kurduğu ilişki de burada belirginleşiyor. Barın’ın yazdığı hortlak öyküleriyle okul koridorlarında giderek büyüyen tedirginlik yan yana ilerliyor; böylece okur, kurmacadaki korkuyla gündelik hayattaki baskının birbirine nasıl karışabildiğini görüyor. Korku yalnızca öykülerin içinde kalmıyor: Kimin yazabileceğine, neyin yayımlanabileceğine karar verme isteğinde de kendine bir yer buluyor. Tohumcu gerilimi bu karşılaşmadan çıkarırken çocukların hayal gücünü hafife almıyor. Onların ürpermesini, soru sormasını ve kendi anlatılarını kurmasını aynı dünyanın parçaları olarak görüyor. Romanın edebiyat üzerine düşündüren yanı da burada: Bir öykünün yarattığı huzursuzluk, o öyküyü ortadan kaldırmak için değil, onunla konuşmak için bir başlangıç olabilir.

Barın ve arkadaşlarının yanıtı da yalnızca itiraz etmek değil, “KARNAVAL” adlı bir fanzin çıkarmak. Nur ve Mazlum öğretmenlerin desteğiyle eski bir baskı makinesinin yeniden kullanılması, romana somut bir edebiyat fikri kazandırıyor. Yazmak burada yalnızca içini dökmek değil; çoğaltmak, dağıtmak ve bir okur topluluğu kurmak demek. Okul gazetesindeki yerleri ellerinden alındığında çocuklar kendi sayfalarını açıyor. Öğretmenlerin rolü de önemli: Çocukların yerine konuşmuyor, onların konuşabilmesi için araç ve alan sağlıyorlar. Fanzinin önüne çıkarılan yeni engeller, ilk yasağın bitmiş bir olay olmadığını, sesini duyurmanın süreklilik isteyen bir uğraş olduğunu gösteriyor.

Fanzinin özgürleştirici yanı biraz da hazır bir sayfa beklememesindedir. Çocuklar neyi anlatacaklarına, sözü nasıl çoğaltacaklarına ve okura nasıl ulaşacaklarına birlikte karar veriyorlar. Baskı makinesinden çıkan sayfalar, tek bir yazarın cesaretini arkadaşlarının emeğiyle buluşturuyor; birinin susturulan öyküsü başkalarının da sahip çıktığı bir yayına dönüşüyor. Bu yüzden KARNAVAL, yasak karşısında bulunan geçici bir çıkıştan fazlası: Yazmanın, okumak isteyenlerle ilişki kurdukça güçlendiğini hatırlatıyor. Fanzinin önüne konan engeller de bu gücü sınayan yerde duruyor. Sesimizi sürdürmek bazen yeni bir sayfa açmayı, bazen o sayfayı yeniden basmayı, her seferinde de birbirimizin sözünü duymayı gerektiriyor.

Burada fanzini her sorunu çözen romantik bir zafer olarak okumamak gerekir. Çocukların kendilerine başka bir yayın alanı bulmak zorunda kalması, ilk kararın adil olduğu anlamına gelmez. Dayanışmanın coşkusu ile o dayanışmayı gerekli kılan yetişkin kararının ağırlığı aynı hikâyede kendini bize gösteriyor.

Hortlakları Durdurun! çocukların korkmadığını ileri süren bir savunma olarak okunmamalı. Çocuklar korkabilir, uykuları kaçabilir, bir öyküyü yarıda bırakmak isteyebilir. Fakat korkan çocuğun yanında durmak ile bütün çocukların okuyacağı metinleri onun adına susturmak arasında büyük bir fark var. Tohumcu’nun romanı, korku öykülerine açılan sayfayı bir ifade alanı olarak görmeye çağırıyor. Belki de yetişkinlerin durdurması gereken ilk hortlak, çocukların merakının ve hayal gücünün mutlaka denetim altında tutulması gerektiğine dair kendi korkularıdır.

Kitabın adı: Hortlakları Durdurun!

Yazar: Aslı Tohumcu

Resimleyen: Zeynep Özatalay

Yayınevi: Can Çocuk Yayınları