Kendine Ait Bir Kurdele

Seyir Uyarısı: Bu yazı, ele alınan eserin olay örgüsüne ve önemli gelişmelerine ilişkin ayrıntılar içermektedir.

Çocukken birçoğumuz canavarların yatağın altında ya da dolapta saklandığını düşünürüz ama Carmen Maria Machado genellikle mutfak masasında oturduklarının gayet farkında. Masalları ve özellikle ABD’de yaygın olarak bilinen hikâyeleri ters yüz ederek günlük hayatlara sinen şiddete bakmaya zorluyor okuru. Korku, bilimkurgu ve masallardan kurduğu iskeletin üzerine inşa ettiği öykülerinde, kadınlığın boğucu olabilen gerçekliğiyle yüzleştiriyor bizi. Kitabın özellikle dikkati çeken yanlarından biri, bu ev içi dehşeti sadece heteroseksüel ilişkilerle sınırlamayışı. 

Metinlerarasılığı ustalıkla kullanıyor Machado; masalların ritmik anlatısını, bilimkurgunun distopik dehşetini ve korkunun tüyler ürperten unsurlarını ödünç alarak kadınlık deneyiminin haritasını çıkarıyor. Kadın bedeni tüm öykülerde ya birer metafor olarak, ya da kelimenin gerçek anlamıyla korku mahalleri. “Gerçek Kadınların Bedeni Olur” adlı öyküde, toplumun sistematik bir biçimde kadınların sürekli küçülmesini talep edişini eleştirmek için, kadınların yavaş yavaş yok olmasına neden olan esrarengiz bir hastalığı anlatıyor. “Canavarca His Saikiyle” öyküsünde ise, Law & Order: SVU adlı diziyi yeniden kurgulayarak kadına şiddeti bir eğlence aracına dönüştüren bir formül dizisini, kurbanların dedektiflere musallat olduğu gerçeküstü bir hayalet hikâyesine dönüştürüyor. 

Machado’nun meselesi çok açık: Canavarlar başka dünyalardan gelmiyor; asıl canavar, kadınların bedenlerinden, bağımsızlıklarından ve seslerinden feragat etmelerini isteyen beklenti ve dayatmalar. Bunun en belirgin olduğu öyküyse “Kurdele”. J.B. Stamper, Ann McGovern ve Alvin Schwartz gibi yazarların çocuklar için yazdığı korku öyküleri arasında kendine yer bulan, Alexandre Dumas’nın da “Kadife Kolyeli Kadın” adlı romanında yeniden ürettiği, en azından ABD için bir tür şehir efsanesi oluşturuyor bu öykünün temelini.  Öykü birkaç yerde sahne direktifleriyle bölünüyor; dördüncü duvarı bile isteye yıkan bu seçim, kadınların ataerkil düzene sürekli boyun eğmesi beklentisinin de toplumun bizi uymaya zorladığı bir talimatlar dizisi olduğuna işaret ediyor belki de. Öykünün ana karakteri anlatıcısı da aynı zamanda, kocasına her şeyini veriyor: Bedenini, emeğini, bağlılığını. Fakat kocası, kendine saklamak istediği tek şeyi de kendine hak görüyor: Boynundaki kurdeleyi. Bu öyküdeki korku unsuru doğaüstü veya dıştaki bir güçten kaynaklanmıyor, karısının mahreminin doğal olarak kendisine ait olduğuna inanan adamın bitmek bilmez hâkimiyet kurma girişimlerinden doğuyor. Adamın bu inancı öykünün, tüm kitap için mükemmel bir metafor olduğu söylenebilecek isminde de vücut buluyor: Öykünün özgün adı “The Husband Stitch”, zaman zaman doğumdan sonra kadınların vajinasına atılan fazladan dikişe verilen isimden geliyor. Sırf erkeğin hazzı için sırasında kadının hayat boyu sıkıntı yaşamasına neden olan korkunç bir tıbbi uygulama bu. Ataerkil şiddetin damıtılmış hali âdeta: Erkeğin hazzına kadının bedensel bütünlüğünden daha çok önem veren sistemlerin bir araya gelişi. Öyküdeki kadın toplumun ve kocasının ondan talep ettiği her şeyi yapıyor, yine de yok olmaktan kurtulamıyor.

“Kurdele” öyküsündeki tehlike katı ve tanıdık bir temele oturtulurken “Anneler” adlı öykünün atmosferi puslu ve kafa karıştırıcı. Machado sterilize edilmiş, sırf pozitif bir lezbiyen ilişki temsili yazmayı reddediyor ve kuir karakterlerine kusurlu, zor ve toksik olma hakkını bahşediyor. Bu öyküde sahne direktifleri yerine durmadan duyularla oynayan bir tür rüya mantığıyla karşılaşıyor okur. Asla neyin gerçek, neyin travma kaynaklı halüsinasyonlar olduğundan tam olarak emin olamıyor ve bu üslup, “gaslighting” içeren bir ilişki içinde olmanın kafa karışıklığını ustalıkla yeniden üretiyor. Kadın bedeni yine esas mücadele alanı ama çatışma bu kez anneliğin hem gerçek hem hayali ağırlığı etrafında şekilleniyor. 

Sonuç olarak, Bedenine Yazılı Masallar modernize edilmiş bir masallar topluluğundan ya da spekülatif kurgudan çok daha ötesi; sizi sürekli tüketmeye çalışan bir dünyada kadın olarak var olmanın bir tahlili. Machado alışıldık anlatıların insanı yatıştıran illüzyonlarını ustaca ayıklayarak alenen ortada olduğu halde gözden kaçabilen sistemik korku unsurlarıyla yüzleşmeye zorluyor okurlarını. Canavarlar hâlâ mutfak masasında oturuyor ve sınırlarımızı, özgürlüğümüzü ve kurdelelerimizi onlara teslim etmemizi bekliyor olabilir ama Machado bize karanlıktan ve canavarlardan korkmayı öğreten onca hikâyeden sonra günlük hayattan sağ çıkmanın dilini sunuyor. Nihayet ataerkinin yazdığı sahne direktiflerini reddedebilir, kusurlu ve karmaşık olma hakkımızla ve tüm gerçekliğimizle kalemi elimize alabilir ve kendi direktiflerimizi yazabiliriz.

Bedenine Yazılı Masallar

Carmen Maria Machado

Çeviren: Özden Arıkan

Nebula Kitap